NOT: Dünyanın şeklinin geoid olmasının nedeni kendi ekseni etrafında dönmesi sonucu oluşan merkezkaç kuvvetidir. Merkezkaç kuvvetinin sebep olduğu bu şişkinlik kutuplarda basıklaşmaya neden olmuştur.

DÜNYANIN BOYUTLARI

- Ekvator çevresi: 40.076 km
- Kutuplar çevresi: 40.009 km
- Ekvator yarıçapı: 6378 km
- Kutuplar yarıçapı: 6357 km
- Karalar yüzölçümü:149 milyon km2(%29)
- Denizler yüzölçümü: 361 milyon km2(%71)
- KYK’de karalar %39 denizler %61
- GYK’de ise karalar %19 denizler %81 dir.  

DÜNYANIN KÜRE (YUVARLAK) OLMASININ SONUÇLARI

- Ekvatorun uzunluğu tam dairelik bir meridyenin uzunluğundan fazladır.
- Paralellerin uzunluğu kutuplara doğru azalır.
- İki meridyen arasındaki uzaklık kutuplara doğru azalır.
- Meridyenler kutup noktalarında birleşir.
- Güneş ışınlarının düşme açısı kutuplara doğru azalır.
- Termik basınç kuşakları oluşur.
- Güneş ışınlarının atmosferde aldığı yol ve tutulma oranı ekvatordan kutuplara doğru artar
- Yer şekilleri haritaya gerçeğe tam uygun olarak aktarılamaz.
- Aynı anda Dünyanın yarısı aydınlık (gündüz) yarısı karanlık (gece) olur.
- Dünyanın çizgisel dönüş hızı kutuplara doğru azalır.
- Yer çekimi kutuplara doğru artar.
- Kuzey kutbundan ekvatora doğru gidildikçe kutup yıldızının görünüm açısı küçülür.
- Ay daire biçiminde tutulur.
- Uzaktan gelen bir geminin önce yüksek kısımları sonra tamı görülür.
- Hep aynı yöne giden bir insan başladığı yere geri döner.
- Gökyüzü kubbe biçiminde görülür.
- Yerden yükseldikçe görüş alanı genişler.

SADECE GEOİD OLMASINDAN KAYNAKLANAN SONUÇLAR

- Ekvator dünya üzerinde çizilen en büyük çemberdir.
- Ekvator yarıçapı(6378) meridyenlerin kutuplar yarıçapından(6356) daha uzundur.
- Meridyenlerin tam daire değil basık çemberler oluşturması.Bu yüzden paraleller arasındaki bir derecelik meridyen yayının uzunluğu,alçak enlemlerde yaklaşık 110.5 km iken yüksek enlemlerde 111.6 km’yi geçer.
- Yerçekiminin kutuplarda daha fazla olması(Basık olduğu için yerin merkezine daha yakındır) 

DÜNYANIN HAREKETLERİ VE SONUÇLARI

DÜNYANIN GÜNLÜK HAREKETİ (Eksen hareketi):
Eksen: Kutup noktalarından dünyayı deldiği varsayılan, kürenin merkezinden geçen doğru parçasıdır.
Dünya kendi ekseni etrafındaki hareketini 24 saatte tamamlar ve bu hareketin yönü batıdan doğuya doğrudur.Dönüş yönü itibariyle güneş doğuda erken batıda geç doğar.Bu hareket 360 derecelik dönüştür.

DÜNYANIN EKSENİ ÇEVRESİNDE DÖNÜŞÜNDE DOĞAN HIZLAR

1) ÇİZGİSEL HIZ VE SONUÇLARI (Enleme bağlı)
Çizgisel hız en fazla Ekvator üzerindedir (1670 km/h) . Bu hız kutuplara doğru azalır ve sıfır olur orta enlemlerde 40. enlemde bu hız 1200 km/saat’dir. Bunun sonucunda;

- Güneşin doğuş ve batış süresi kutuplara doğru uzar.
- Atmosferin kalınlığı Ekvatorda fazla , kutuplarda azdır.
- Ekvatorda yerçekimi az , kutuplarda fazladır.
- Çizgisel hızı bulmak için o noktadan geçen paralelin çember uzunluğu 24 saate bölünür.

2) AÇISAL HIZ VE SONUÇLARI (Boylama bağlı)
Dairesel hareket yapan bir hareketlinin birim zamanda taradığı açıya denir.

Dünyanın açısal hızı;
24 saatte: 360°
1 saatte:  15° (360:24=15)
4 dakikada: 1° dir.

*** Açısal hız her enlemde aynıdır. Açısal hız sonucunda yerel saat farkları oluşur.

DÜNYANIN EKSEN HAREKETİNİN SONUÇLARI

- Gece gündüz olayı ardalanır (birbirini takip eder).
- Güneş ışınlarının düşme açısı günün her saatine göre değişir.
- Yerel saat farkları oluşur.
- Günlük sıcaklık farkları oluşur. Buna bağlı olarak;

a) Meltem rüzgarları oluşur. Basınç farklılığından oluşur.
b) Mekanik çözülme olur (özellikle çöllerde ve karasal iklimlerde)

- Sürekli rüzgarların esme yönünde sapmalar olur.
- Okyanus akıntılarında sapmalar ve halkalar olur.
- Her iki yarımkürede 30 ve 60 derece enlemleri çevresinde dinamik basınç merkezleri oluşur.
- Cisimlerin gölge boyları ve gölgelerin uzanış doğrultuları değişir.
- Teoride güneş doğudan doğup batıya doğru hareket ediyormuş görülür.
- Yönler belirlenir.
- Fotosentez meydana gelir.  

DÜNYANIN YILLIK HAREKETİ VE SONUÇLARI

ELİPS BİÇİMİNDEKİ YÖRÜNGENİN SONUÇLARI

Dünyamız güneşe bazen yaklaşır, bazen güneşten uzaklaşır. Dünyanın güneşe en yakın olduğu tarih günberi konumu (perihel) 3 Ocaktır (147.1 milyon km). En uzakta olduğu tarih günöte (aphel) ise 4 Temmuzdur (152.1 milyon km).

a) Dünya güneşe yaklaşınca güneşin çekim kuvveti artar. Böylece dünya güneş çevresinde daha hızlı dönmeye başlar. Böylece K.Y.K ‘de kış mevsimi iki gün kısa olmaktadır. Bunun göstergesi şubat ayının 28 gün çekmesidir.4 yılda bir 29 çekmesi ise 365 gün 6 saatte tamamlanan hareketteki 6 saatin 4yılda 24 saat yani bir gün etmesiyle ilgilidir.

b) Dünya güneşten uzaklaşınca çekim kuvveti ve hız  azalır dünya güneş çevresinde daha yavaş dönmeye başlar. Sonuçta yaz mevsimi K.Y.K.’de iki gün daha uzun olmaktadır.Bunun göstergesi ise sonbahar ekinoksunun 2 gün gecikmeyle oluşmasıdır.

c) Güneş sabitesi 3 ocakta fazla,4 temmuzda azdır.Yeryüzü üzerinde büyük gel-git 3 ocakta küçük gel-git ise 4 temmuzda yaşanır.

d) Yörünge şeklinin hava sıcaklığı üzerinde etkisi yoktur..Sıcaklığın temel sebebi güneş ışınlarının geliş açısıdır.

e) Elipsoit yörünge mevsim sürelerinin farklı olmasında etkilidir. Kuzey yarımküremizde ilkbahar ve yaz mevsimi,kış ve sonbahara göre daha uzun yaşanır. Dünyamızın yörüngesi daire biçiminde olsaydı;  mevsim süreleri birbirine eşit olacaktı.

NOT: Dünyamızın güneşe yaklaşma ve uzaklaşma durumu yerin enerji miktarını etkilemediği için yarı kürelerde yaşanan mevsim ardalanmasının kökeninde yer ekseninin eğikliği yatar.

EKSEN EĞİKLİĞİ VE SONUÇLARI

- Güneşin doğuş ve batış konumu ile saatinin değişmesi.
- Muson rüzgarlarının oluşması.
- Gölge boylarının yıl içinde değişmesi  

Örnek: Kutup noktalarında 6 ay gündüz, 6 ay gece yaşanması.


***Dönenceler kutup daireleri  ve matematik iklim kuşaklarının oluşmasında sadece eksen eğikliği etkilidir. diğerlerinin oluşmasında eksen eğikliği ile birlikte yıllık hareketin de etkisi vardır.

   Eksen Eğikliği Olmasaydı;
   Yani ekvator düzlemi ile ekliptik üst üste çakışsaydı veya yer ekseni ekliptiği dik olarak kesseydi;

   - Dönenceler oluşmazdı.
   - Mevsim değişmesi olmazdı.
   - Güneş ışınları sadece Ekvatora dik gelirdi.
   - Aydınlanma dairesi sürekli kutup noktalarına teğet geçerdi.
                                                                                    - Gece gündüz süreleri birbirine eşit olurdu.
                                                                                    - Güneşin doğuş-batış konumu ve saati değişmezdi.

Eksen Eğikliği 15° Olsaydı;

- Güneş ışınlarının dik geldiği alan daralırdı.
- Dönenceler 15° enlemlerinden,kutup daireleri 75° enlemlerden geçerdi.
- Kutup kuşağı ve tropikal kuşağın alanları daralırken , ılıman kuşak genişlerdi.
- Yurdumuzda yazlar daha serin, kışlar daha ılık olurdu. Yaz ve kış sıcaklıkları arasındaki fark azalırdı.
- Kutup ve ılıman kuşakta sıcaklık ortalaması azalırken tropikal kuşakta sıcaklık  ortalaması artardı.  
- Gece-gündüz arasındaki zaman farkı azalırdı.Aydınlanma çemberi daha az yer değiştirirdi.
*** Eksen eğikliğinin 23°27' dan daha büyük olması durumunda yukarıdakilerin tam tersi bir durum yaşanırdı.

Eksen Eğikliği 30° Olsaydı;

- Güneş ışınlarının dik geldiği alan genişlerdi.
- Dönenceler 30° enlemlerinden,kutup daireleri 60° enlemlerden geçerdi.
- Kutup kuşağı ve tropikal kuşağın alanları genişlerken , ılıman kuşak daralırdı.
- Dört mevsimin görüldüğü alan daralırdı.
- Yurdumuzda yazlar daha sıcak, kışlar daha soğuk olurdu. Yaz ve kış sıcaklıkları arasındaki fark artardı.
- Gece-gündüz arasındaki zaman farkı artardı.Aydınlanma çemberi daha fazla yer değiştirirdi.

***Eksen eğikliği ne olursa olsun ekvatordaki gece gündüz süreleri yıl boyunca eşit olurdu. Çünkü aydınlanma dairesi tüm yıl boyunca ekvatoru hep ortadan keser.

Ekleyen: Mustafa Akkuyu

Simav Anadolu İmam-Hatip Lisesi

Coğrafya Öğretmeni